Filozoficznie o filmach (10): "Podziemny krąg" i "Squid game"

grudnia 20, 2023

Zapraszam na dziesiątą odsłonę naszego cyklu „Filozoficznie o filmach”. Tym razem wyjątkową, bo piszemy o dwóch ekranizacjach.

Film „Podziemny krąg” (1999) i serial „Squid game” (2021) to dzieła, które dzieli ponad dwadzieścia lat, odmienność kulturowa i ogólna konwencja. Mają jednak wspólną oś, wokół której zbudowana jest narracja. Warto więc przypomnieć, o czym opowiadają obie produkcje.

Obraz Davida Finchera to historia szeregowego pracownika korporacji ubezpieczeniowej, sumiennie analizującego wypadki drogowe. Stabilne życie protagonisty kończy się wraz z pojawieniem Tylera, który otwiera przed nim pełne emocji, doznań, bodźców i jednocześnie niebezpieczeństw nowe życie. Szkopuł w tym, że Tyler nie istnieje fizycznie. To z jednej strony wytwór umysłu narratora, a z drugiej nowa tożsamość, będąca zaprzeczeniem całej jego dotychczasowej egzystencji.

Seong, główny bohater koreańskiego serialu zostaje najpierw porwany i zmuszony do uczestnictwa w morderczej konkurencji, następnie ucieka, by ponownie, ale tym razem dobrowolnie, wrócić do gry o wielkie pieniądze, w której przegrana kończy się śmiercią. Organizatorem rozgrywki jest grupa bogaczy, emocjonujących się przebiegiem rywalizacji

Zupełnie różne historie, które łączy jedna rzecz. Obaj bohaterowie zostają umieszczeni w porządku kapitalistycznym, na który muszą jakoś zareagować. Zagmatwana struktura psychologiczna w „Podziemnym kręgu” jest de facto klarownym obrazem. Stłumiona i wyparta złość do kapitalistycznego świata znajduje ujście w nielegalnych walkach bokserskich, ale to tylko niewinny początek. Przesada filmowej ekspresji i intencja zniszczenia świata w gruncie rzeczy jest kontestacją rzeczywistości i rozpaczliwą walką o swoją tożsamość. Kapitalizm (rozumiejąc go bardzo szeroko) pozostaje czymś zewnętrznym i wrogim. Bunt wychodzi z nieświadomości. Jest gwałtowny i destrukcyjny. Budzi skojarzenia z protestami robotników w XIX wieku.

Jeszcze ciekawsza wydaje się druga historia, pozornie prostsza, pozbawiona psychologicznej głębi i niezwykle pociągająca (o czym świadczy ogólnoświatowa popularność azjatyckiego dzieła). Metaforę złego kapitalizmu nie wypowiedziano tak nachalnie jak w poprzednim przypadku. Ponadto współczesny kapitalizm nieco się różni, lub przynajmniej serial uwidacznia inne jego aspekty: zwycięzca jest tylko jeden i nie ma nagród pocieszenia. Człowiek ma niby wolność wyboru, ale to tylko iluzja.

Seong podejmuje samodzielną, autonomiczną decyzję. Alternatywa przed którą tak naprawdę stoi, to, albo zostanie częścią świata kapitalistycznego albo życie na marginesie. Promowane, oczywiście, jest to pierwsze rozwiązanie.

Trudno myśleć o buncie, czy destrukcji, w końcu jesteśmy wolni. Sami wybieramy, i chcemy odnieść sukces, który jest widoczny, w zasięgu wzroku. W serialowej rozgrywce zatriumfuje jednak tylko jeden z 456 uczestników. Nadzieja na wygraną nie jest więc specjalnie racjonalna. Bliżej temu podejściu do kasyna i logiki hazardzisty niż racjonalnej i sumiennej pracy, która ma przynieść owoce w odległej przyszłości.

Jeżeli przyjrzymy się strukturze społecznej, to okaże się, że jest ona uderzająco podobna do tej opisanej przez Karola Marksa. Jest nieliczna grupa posiadaczy kapitału i zgraja podległej im siły roboczej. Nie ma jednak elementu zasadniczego: oporu. Forma gry pomiędzy kapitałem a robotnikami uległa modyfikacji, lecz sama rozgrywka wciąż się toczy. Fabryczna hala została zamieniona w groteskowy teatr. Konflikt między klasami społecznymi ewoluował w bratobójczą walkę w obrębie jednej klasy, ponieważ każdy walczy, żeby stać się częścią lepszej „kasty”. Żeby to osiągnąć, musi pokonać innych ze swojej grupy. Ostatecznym stanem jest samotność i zniszczenie wspólnoty. Wygrać można tylko samemu.

Na szczęście, w rzeczywistości mamy prawdziwą wolność wyboru. Na każdym etapie możemy podjąć decyzję, by nie grać według kapitalistycznych reguł, ale własnych. Nawet gdy sukces i zwycięstwo się oddalą.

Film „Podziemny krąg” jest dostępny na platformach Netflix i Amazon Prime Video (na tej drugiej platformie do 31 grudnia br.). Serial „Squid game” jest dostępny na platformie Netflix.

Jakub

Przydatne linki

https://www.netflix.com/pl/title/26004747

https://www.primevideo.com/-/pl/detail/0QG8ITPZB4MB0WLMVJAGV5VEJ6/ref=atv_dp_share_mv

https://www.netflix.com/pl/title/81040344

https://www.filmweb.pl/film/Podziemny+kr%C4%85g-1999-837

https://www.filmweb.pl/serial/Squid+Game-2021-841842

https://www.imdb.com/title/tt0137523/

https://www.imdb.com/title/tt10919420/

Źródło zdjęcia plakatu:

https://www.themoviedb.org/t/p/w600_and_h900_bestv2/dDlEmu3EZ0Pgg93K2SVNLCjCSvE.jpg

Poprzednie części cyklu „Filozoficznie o filmach: